ضمیر

ضمیر ، کلمه یی است که به جای اسم نشنید و از تکرار آن ما را بی نیاز کند ، مانند :
بهرام گور با بزرگان گفت : این خسرو که شما او را مَلِک کردید و میراث من او را دادید خویشتن را به مردی با او بیازمایم .

ضمیر " او " برای تکرار نشدن ِ " خسرو " به کار رفته است
" خسرو " مرجع ضمیر برای " او " است .

حالات ضمیر

چون ضمایر به جای اسم می نشینند ، حالات اسم را دارا هستند ، یعنی هم فاعل شوند هم مفعول هم مضاف الیه به جز حالت ندا که به ندرت واقع شوند . مثال :
به هر چه روی نهم یا به هر چه رای کنم        قوی است دست مرا تا تو دستیار منی
درین بیت ضمیر " م " در افعال " نهم " و  " کنم " فاعل و ضمیر " مرا " مفعول و ضمیر " من " مضاف الیه است .

حالت ندا ، مانند :
می به دهن برد و چو می گریست         کای من ِ بیچاره مرا چاره چیست

اقسام ضمیر

ضمیر بر سه قسم است : شخصی ، اشاره ، مشترک

ضمیر شخصی :
آن است که برای تعیین یکی از سه شخص : متکلم ، مخاصب و غایب به کار رود ، مثال :
من آنچه شرط بلاغ است با تو می گویم       تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال
ضمایر " من " و " م " برای متکلم و ضمیر " تو " برای مخاطب است
ضمیر شخصی بر دو گونه است : 1- پیوسته یا متصل    2- گسسته یا منفصل
ضمیر پیوسته  آن است که به کلمه ی پیش از خود ، متصل باشد و تنها گفته نشود ، مثال :
تن آسایی و کاهلی دور کن       بکوش و ز رنج تنت سور کن

ضمیر شخصی پیوسته بر دو نوع است :  1- فاعلی   2-مفعولی و اضافه

ضمیر فاعلی :
م        یم          می بردم      می بردیم
ی       ید           می بردی     می بردید
د        ند            می برد        می بردند
 

ضمیر پیوسته ی " د " مخصوص سوم شخص مفرد غایب  مضارع و امر است و در سوم شخص سایر افعال ، ضمیر ، پنهان است

در مصدر هایی که به " دن " ختم می شود ، مانند : بردن ، سپردن ، آوردن
در سوم شخص مفرد ماضی ، " د " جز کلمه است و ضمیر محسوب نمی شود

ضمیر مفعولی و اضافه :
م     ت     ش                 مان      تان         شان
بردم      بردت         بردش         بردمان        بردتان        بردشان

ضمایر متصل " ت ، ش، مان ، تان ، شان " اگر به فعل یا ضمیر یا حروف ، متصل شوند ، حالت مفعولی دارند و اگر به اسم یا صفت متصل شوند ، حالت مغعولی اضافه دارند

در کلماتی که به " ی "  غیر ملفوظ ختم شده باشد قبل از ضمیر پیوسته ی مفرد ، همزه می آورند
خانه ات  ، جامه اش

و اگر کلمه ای  مختوم به " واو " یا " الف " باشد " ی " اضافه می کنند :
مویم ، رویت ، جایم ، پایت ، صدایش

ضمیر گسسته یا منفصل آن است که تنها ذکر می شود و حالات اسم در آن جاری است

حالت فاعلی :
     من                   ما
     تو                     شما
     او                     ایشان
 

حالت مفعولی :
     مرا               ما را
      تو را             شما را
      او را               ایشان را
 

حالت ندا که در ضمایر کم و نادر است :
می به دهن کرد و چو می  می گریست            کای من بیچاره مرا چاره چیست

مفرد و جمع در ضمیر

اگر چه " ما ، شما ، ایشان " خود  جمع " من ، تو ، او  " است  ولی گاهی ما و شما را نیز جمع بسته " مایان " " شمایان " می گویند
گاهی برذای تجلیل  ، ضمیر جمع را به جای مفرد به کار می برند
در سه حالت به جای " من " می توان " ما " به کار برد :
1- اگر گوینده ، پادشاه یا امیر باشد
2-اگر گوینده خود را نمیانده ی طبقه یا طایفه ی خاصی معرفی کند
3- اگر گوینده نویسنده یا شاعر باشد
 

ضمیر اشاره :

" این " و " آن " برای اشاره به دور است
گاهی در شعر بر عکس این را انجام می دهند
در جمع این و آن اگر مرجع آنها  مشخص باشد ، گویند : اینان - آنان  و اگر غیر مشخص باشد ، گویند : این ها - آن ها

اگر " به " به " این " و " آن " اضافه شود به صورت : " بدین " و " بدان " می آید
حرف "د " اضافه شده در زبان پهلوی  " ت " نوشته و گفته می شد

حالات ضمیر اشاره :

1- حالت فاعلی    2- حالت مفعولی      3- حالت اضافه
 

گاهی  این و آن مرجع معینی ندارند پس آنها را ضمیر نمی دانیم  و از مبهمات شمرده می شوند
 

ضمیر مشترک :

ضمیر متشرک آن است که با یک صیفه در میان متکلم و غایب و مخاطب مشترک باشد و همیشه مفرد استعمال شود :
من خود آمدم          ما خود آمدیم
تو خود آمدی            شما خود آمدید
او خود آمد               ایشان خود آمدند

ضمیر مشترک را ضمیر نفس نیز گویند . " خویشتن " و " خویش " هم ضمیر مشترک هستند

ضمایر مشترک هم حالات فاعلی  مفعولی و اضافه می گیرند

هرگاه " خود " با کلمات دیگر ترکیب شود ، صفت مرکب یا اسم مرکب خواهد بود :
بیخود ، خودپسندی